Opvoedingsvragen

Wat is een ‘goede’ straf?

Mijn ondernemende zoontje van bijna 2,5 jaar raakt snel gefrustreerd. Als iets niets lukt of kan. Hij begint gelijk met gillen, schreeuwen en gooien of zelfs zijn kleine zusje op de grond duwen. Ik word hier af en toe knettergek van! Ik zie dat hij impulsief en instinctief gedrag vertoont, en ik snap dat dit bij peuters regelmatig voorkomt maar ik straf hem hier wel voor. Nu zet ik hem dus sinds enige tijd ‘in de hoek’. Hij blijft keurig, al dan niet schreeuwend, in de hoek staan. Na twee minuten vraag ik hem waarom hij eigenlijk in de hoek stond. Ik merk dat hij waarschijnlijk nog niet zo goed snapt waarom mama boos op hem was en waarom hij in de hoek is gezet. Gisteren las ik toevallig een artikel waaruit bleek dat ik het helemaal verkeerd aanpak. Ik val in bijna alle valkuilen. Te vaak verlies ik mijn geduld of begin ik te mopperen, terwijl ik nu denk dat hij mij misschien helemaal niet begrijpt! Ik voel me hier heel schuldig over, en ik vraag me dan ook af of ik hem met dit gedrag verpest? Hij leert juist op deze leeftijd belangrijk sociaal gedraag aan? Ik vind het soms zó moeilijk op een passende berisping te vinden, of in te schatten of hij iets begrijpt. Hoe kan ik hier een balans in vinden?

Ten eerste zou ik willen zeggen: stop met dat schuldgevoel. Het is heel begrijpelijk dat je vind dat je het niet goed hebt gedaan, zeker na het lezen van een opvoedkundig artikel. Maar je bent ook maar een mens dat gewoon probeert het zo goed mogelijk te doen. Je hebt een beperkte hoeveelheid energie beschikbaar die je ook nog moet verdelen over twee kleine kinderen. Ik zou je dan ook willen vragen hoeveel tijd je voor jezelf beschikbaar hebt, zonder dat er een of twee kinderen je aandacht vragen.

Ik vergelijk moeders altijd met een grote vrachtwagen. Zo’n vrachtwagen heeft een enorme laadbak waar van alles in meegenomen kan worden waarvoor je de verantwoording hebt. Er is ook een gigantische grote tank waarin brandstof meegenomen kan worden, en waarmee je een eind kunt rijden. Maar er is toch geen enkele vrachtwagenchauffeur zo stom, om met een enorme lading zonder bij te tanken zomaar de woestijn in te rijden.

Chauffeurs weten dat ook een vrachtwagen brandstof nodig heeft. Moeders echter hebben soms het gevoel dat ze zonder extra bijtanken gewoon kunnen doorrijden. Letterlijk bijtanken dus is heel belangrijk voor moeders die zoveel verantwoordelijkheid hebben. Op het moment dat je jezelf energiek voelt, kun je meer hebben van je peuter. Waarom zeg ik dit? Omdat de peutertijd volgens mij de moeilijkste periode is van de opvoeding.

Een peuter zit in een ontwikkelingsfase waarin hij enorm veel leert, zowel lichamelijk als geestelijk en emotioneel. Hij zoekt voortdurend de uitdaging, wil verder, hoger, stoerder… en daarbij ontdekt hij ook dat hij een eigen wil heeft. Die wil gaat hij uitproberen, het liefst bij iemand waarbij hij zich veilig voelt. En dat ben jij dus. Alles wat jij wil, wil hij niet, en als jij iets weigert dan wil hij het juist wel. Daarbij heeft hij inderdaad geregeld geen idee waar hij het over heeft.

Peuters zeggen ‘nee’ om te kijken wat er dan gebeurt. Ze zeggen niet zozeer ‘nee’ in de wetenschap waar ze nee tegen zeggen. Dus peuters kunnen ook ‘nee’ roepen als je ze een slagroomtaart of ijsje aanbiedt, terwijl ze even later weer heel boos kunnen worden als ze ontdekken dat dit betekent dat ze ze geen ijs krijgen!

Zoals jij ook al schreef is het heel lastig om als ouder rekening te houden met het feit dat peuters van alles roepen en zeggen, maar niet zoveel begrijpen. Daarom kun je het beste vaste regels en grenzen hanteren. Niet teveel, want dan raak je daarin ook weer verstrikt. Maar de regels die je hanteert moeten helder zijn. Daarbij werkt belonen vaak beter dan straffen.

Je kunt een peuter in feite niet straffen. Dat komt doordat een straf alleen werkt als een kind begrijpt wat je aan het doen bent. Een kind moet oorzaak en gevolg kunnen bedenken in zijn hoofd. Hij moet vooraf begrijpen: als ik nu een koekje uit de trommel pak dan ziet mama dat straks, en dan moet ik in de hoek staan. Ik vind dat niet leuk… dus ga ik maar geen koekje pakken. Dat is heel wat om vooraf te kunnen snappen, en een kind zit echt al op de basisschool voor dat goed gaat. Een peuter kan alleen korte linken maken tussen oorzaak en gevolg.

En dat komt vooral doordat hij dingen ervaart, en nog eens ervaart, en nog eens ervaart, net zolang tot het ingeslepen zit. Hij voelt dan ook meer aan dan dat hij met zijn hersenen begrijpt. Wil je hem iets leren, dan moet je dus altijd hetzelfde zeggen en altijd hetzelfde handelen, zeker gedurende drie weken. Dan snapt hij hoe dingen voortaan gaan. Om op de koekjestrommel terug te komen. Als jij altijd je kind zegt ‘mag niet’ als hij een koekje pakt, dan is de kans groot dat je peuter je een keer aankijkt, terwijl hij zegt ‘mag niet he’ en meteen een koekje uit de trommel pakt. Jij voelt je dan misschien uitgedaagd, maar je peuter is aan het leren. Hij leert de situatie van het koekje pakken, te koppelen aan wat jij altijd zegt. Meer niet.

Hoe kun je een peuter dan leren wat hij wel en niet mag? Een peuter kan dus nog niet zo goed luisteren en begrijpen wat jij bedoelt. Maar hij kan heel goed aanvoelen. Hij reageert sterk op jouw uitstraling, je houding, je stem. Een peuter raakt dan ook het meest in verwarring als een moeder heel vriendelijk een boze opmerking maakt. Want hij reageert op de vriendelijkheid en niet op de inhoud van wat ze zegt.

Het omgekeerde geldt ook: als jij iets liefs zegt, maar eigenlijk geïrriteerd bent, dan reageert je kind op je boosheid en niet op dat wat jij zo aardig bedoelde. Wees dus eerlijk naar jezelf en zorg dat wat je zegt overeenkomt met wat je bedoelt. Als je boos bent, zeg dat dan gewoon. Oefen ook een kordate uitstraling te hebben als je je kind iets verbiedt. Heel rustig en gedecideerd iets zeggen werkt veel beter dan een hele tijd mopperen of schreeuwen.

Tenslotte: doordat een peuter niet goed begrijpt wat je zegt, maar het wel fijn vindt om aandacht te krijgen ervaart hij een mopperbui als aandacht, en zal zijn gedrag niet veranderen. Er is in feite maar één methode die goed werkt en dat is je kind consequent uit de situatie halen waarin hij zit. Dus oppakken en even op een time-out plek zetten is prima. Zie die plek echter niet als strafplek maar als ‘vrijplaats’. Je kind mag op die plek wel schreeuwen of stampvoeten of wat dan ook. Dus op zich is je gedachte je kind apart te zetten helemaal niet verkeerd.

Je kind zonder waarschuwing daar neerzetten hoeft ook geen probleem te zijn. Het is wel belangrijk dat je heel consequent blijft en dus steeds op dezelfde manier reageert als hij iets doet wat niet mag. Hij leert door de ervaring uiteindelijk wat er gebeurt als hij iets naars doet. En als dat helder voor hem is stopt hij met het negatieve gedrag. Het is wel van belang dat je de aandacht die je tot dan toe hebt gegeven aan het negatieve gedrag nu gaat geven aan gedrag wat je wel fijn vindt.

Hierdoor slaat de balans bij je peuter door naar leuk gedrag. Want een peuter vindt het heel fijn om aandacht te krijgen, liefst zo lang mogelijk. Dus lees een verhaaltje voor als hij zijn jasje heeft opgehangen, of doe samen een spelletje als hij zijn zusje niet heeft omgegooid… Zo leert hij langzamerhand de nieuwe regels in huis.